Сўнаётган юлдузнинг қандай “жон бериши” батафсил кўрсатилди

NOIRLab астрономлари Кристал шар туманлиги деб аталадиган NGC 1514 объектининг янги тасвирини эълон қилди. Бу объект аслида икки юлдуздан иборат тизим бўлиб, улардан бири умрининг охирига етиб, ўз ташқи қатламларини космосга сочмоқда. Шу жараён натижасида атрофда газ ва чанг тўпланиб, чиройли туманлик кўринишини ҳосил қилган. Бу ҳақда CNN хабар берди.

Янги тасвир Гавайидаги Маунакеа тоғида жойлашган Gemini North телескопи ёрдамида Gemini Multi-Object Spectrograph орқали олинган. Астрономлар бу суратни махсус илмий мақсаддан ташқари, коинотнинг энг гўзал ва мураккаб объектларидан бирини янада батафсил кўрсатиш учун ҳам танлаганини таъкидлаган.

Олимларнинг маълумотига кўра, кристал шар туманлиги оддий юлдуз эмас, балки икки юлдузли тизим ҳисобланади. Бу тизимда икки юлдуз бир вақтда шаклланган ва узоқ вақт давомида бир-бирининг атрофида айланган. Улардан бири ҳаётининг сўнгги босқичига етиб келган ва ўзининг ташқи қатламларини аста-секин космосга сочишни бошлаган. Айнан шу жараён натижасида газ ва чангдан иборат катта туманлик ҳосил бўлган. Бу материал юлдуз атрофида кенгайиб, вақт ўтиши билан мураккаб шаклларни олган. Шу сабабли ҳозирги кўриниш кристалл шарни эслатади.

Иккинчи юлдуз эса бу жараёнда жуда муҳим рол ўйнайди. У биринчи юлдуз атрофида айланишда давом этар экан, унинг тортишиш кучи чиқаётган газ оқимларини йўналтиради ва уларни тартибсиз эмас, балки симметрик ва спиралга ўхшаш шаклларга келтиради. Шу сабабли туманлик оддий газ булути эмас, балки мураккаб геометрик тузилишга эга бўлган космик объектга айланган.

Астрономлар бу жараённи космик ҳайкалтарошликка ўхшатишади, чунки икки юлдузнинг ўзаро таъсири натижасида газ ва чанг гўё шаклга солингандек кўринади.

Тасвирда кўринадиган ранглар ҳам илмий жиҳатдан муҳим аҳамиятга эга. Туманликдаги қизғиш ранглар асосан иссиқ водород газидан ҳосил бўлади, ёрқин кўк ранглар эса кислород атомларининг нурланиши билан боғлиқ. Махсус фильтрлар орқали бу газлар алоҳида тўлқин узунликларида кўринади ва туманлик ички тузилишини аниқроқ ўрганиш имконини беради.

Мутахассисларнинг айтишича, сайёра туманликлари номига қарамай, сайёралар билан ҳеч қандай боғлиқ эмас. Улар ўлаётган юлдузларнинг сўнгги босқичида ҳосил бўладиган газ ва чанг қобиғидир.

Бу жараён астрономик жиҳатдан тахминан 10 минг йил атрофида давом этади. Шу сабабли олимлар уни космик вақтинчалик босқич деб ҳам атайдилар. Бу қисқа давр ичида юлдуз ўз массасининг катта қисмини йўқотади ва марказида оқ митти деб аталувчи жуда зич ядро қолади.

Тадқиқотчиларнинг фикрича, бундай тизимларни кузатиш юлдузларнинг ҳаёт циклини тушунишда жуда муҳим роль ўйнайди. Ҳатто 10–20 йил ичида ҳам марказий юлдузнинг ҳарорати, туманликнинг кенгайиши ва газ оқимларида сезиларли ўзгаришлар кузатилиши мумкин.

Астрономлар Кристал шар туманлигини энг гўзал космик объектлардан бири деб ҳисоблашади. У биринчи марта 1790-йили Уильям Гершел томонидан аниқланган бўлса-да, ҳозиргача замонавий телескоплар ёрдамида доимий равишда қайта ўрганилмоқда.

Мутахассисларнинг таъкидлашича, янги тасвир коинотнинг нақадар мураккаб, динамик ва бир вақтнинг ўзида гўзал эканини яна бир бор кўрсатди. Замонавий технологиялар эса бу каби узоқ ва мураккаб объектларни янада чуқурроқ ўрганиш имконини бермоқда.