Xotinini o‘ldirgan, davlat pulini o‘zlashtirgan, bankni talagan – jinoyatchi yozuvchilar

Tarix davomida yozuvchilar, shoirlar va dramaturglar nafaqat o‘z tasavvurlari va iste’dodlari bilan, balki atrof-muhit, siyosiy sharoitlar va hayotiy sinovlar orqali shakllangan. Ba’zi hollarda ulkan ijodiy yutuqlarning ildizida murakkab va og‘ir hayotiy vaziyatlar, hatto hibs, surgun va huquqiy muammolar yotadi.

Dunyoga mashhur ko‘plab yozuvchilar o‘z davrlarining qat’iy qonunlari, siyosiy zulmi yoki shaxsiy fojialari tufayli jazo bilan yuzlashgan. Ushbu tajribalar ularning ruhiyatini chuqur o‘zgartirgan, inson tabiatini, ijtimoiy adolatsizlik va jamiyatning murakkabliklarini o‘rganishga undagan. Natijada bu qiyin sinovlar ko‘plab asarlarining mavzu va g‘oyalarini shakllantirgan, adabiyot tarixida ulkan o‘rin egallashiga sabab bo‘lgan.

Bu maqolada biz tarixiy dohiylarning hayoti, ular duch kelgan jazolar va ushbu tajribalar ularning ijodiy merosiga qanday ta’sir ko‘rsatgani haqida mulohaza yuritamiz. Shu orqali adabiyot olamida insoniy tajriba va ijodiy qarashning o‘zaro bog‘liqligini yanada chuqurroq tushunishga harakat qilamiz.

Fyodor Dostoyevskiy

Rus adabiyotining yirik vakili Dostoyevskiy yoshligida siyosiy faoliyati tufayli jiddiy huquqiy muammolarga duch kelgan. U “Petrashevskiy jamiyati” (maxfiy inqilobiy to‘garak) a’zosi bo‘lgan va man etilgan matnlarni o‘qiganligi uchun 1849 yilda hibsga olingan. Avval o‘qotar qurol bilan o‘ldirish hukmi chiqarilgan bo‘lsa-da, hukm bir necha daqiqa qolganida o‘zgartirilib, Sibirga surgun bilan almashtirilgan.

Dostoyevskiy to‘rt yil Omsk qamoqxonasida og‘ir sharoitda jazoni o‘tagan, keyin harbiy xizmatga yuborilgan. Shu davrda boshidan kechirgan jismoniy va ma’naviy zarbalar, uchrashgan jinoyatchi xarakterlar uning keyingi ijodiga, xususan, “Jinoyat va jazo” va “O‘lik uydan maktublar” asarlariga katta ta’sir ko‘rsatgan.

Oskar Uayld

Viktoriya davri Angliyasining yorqin dramaturglardan biri Oskar Uayld o‘z davrining qat’iy axloq qoidalari qurboni bo‘lgan. 1895 yilda u gomoseksualizmlik aybi bilan (o‘sha davr qonunchiligida “qo‘pol axloqsizlik” deb atalgan) sudlangan va ikki yil davomida og‘ir majburiy ishga hukm qilingan.

Hibsxonadagi hayot Uayldning nafaqat sog‘lig‘iga, balki karerasiga ham putur yetkazgan. U hibsda bo‘lgan davrida mashhur “De Profundis” (Tubanlikdan) maktubini yozgan, ozod bo‘lgach esa “Reding qamoqxonasining balladasi” asarini yaratgan. Yozuvchi jazosini o‘tagach, qisqa vaqt ichida qashshoqlik ichida vafot etgan.

(Uilyam Sidni Porter)

Qisqa hikoya ustasi sifatida tanilgan O. Henri adabiy faoliyatga kirishishdan oldin bank xodimi bo‘lgan. Texasda ishlagan bankida katta miqdorda pulni talon-toroj qilish aybi bilan duch kelgan. Jazodan qutilish uchun avval Gondurasga qochgan, ammo xotinining og‘ir kasalligi sababli qaytib kelib, taslim bo‘lgan.

Porter uch yil hibsda o‘tgan va aynan shu davrda qiziga moddiy yordam berish maqsadida hikoyalar yozishni boshlagan. Asarlarini yashirish uchun jurnallarga “O. Henri” taxallusi bilan yuborgan. Hibsxona hayoti unga inson xarakterlarini chuqur o‘rganish imkonini bergan va bu uning asarlarini muvaffaqiyatli qilgan.

Markiz de Sad

Fransuz aristokrati va yozuvchisi Markiz de Sad tarixning eng shov-shuvli shaxslaridan biridir. U turli vaqtlarda zo‘ravonlik, kufr va axloq normalarini buzish sababli ko‘p marta hibsga olingan. De Sad hayotining taxminan 32 yilini turli qamoqxonalarda (shu jumladan Bastiliya) va psixiatriya shifoxonalarida o‘tkazgan.

Uning ko‘plab asarlari, jumladan mashhur “Sodomning 120 kuni” romani aynan qamoqxona devorlari orasida yozilgan. Yozuvchi asarlarida cheksiz erkinlik va haddan tashqari lazzatni targ‘ib qilgan, bu esa o‘sha davr qonunlari va cherkov qoidalari bilan mutlaqo zid edi.

Migel de Servantes

Zamonaviy roman janrining ilk namunasini yaratgan “Don Kixot”ning muallifi Servantes hayoti murakkab kechgan. Adabiy faoliyatdan oldin u soliq yig‘uvchi bo‘lgan. 1597 yilda davlat mablag‘ini talon-toroj qilish va moliyaviy kamomadlar aybi bilan Sevilya qamoqxonasiga tushgan.

Servantesning mashhur “Don Kixot” asarining dastlabki g‘oyasi va birinchi boblari aynan shu qamoqxona devorlari orasida yaratilgan. Yozuvchi kitobning prologida bu faktni bilvosita tasdiqlab, hikoya “har qanday bezovtalik hukmron bo‘lgan va har bir xafa ovoz eshitilgan zindonda” tug‘ilganini yozgan.

Pol Verlen

Fransuz simvolizmining yorqin vakili Verlenning hibsga olinishi boshqa dohiy shoir Artur Rembo bilan munosabatlaridagi ziddiyatlar bilan bog‘liq. 1873 yilda Bryusselda mast holatda kelib chiqqan janjalda Verlen pistoletdan o‘q uzib, Remboni bilagidan yaralagan.

Bu voqea uchun Verlen ikki yil muddatga ozodlikdan mahrum qilingan. Hibsxonadagi hayot shoirning ichki dunyosida jiddiy o‘zgarishlarga olib kelgan. U bu yerda katolik diniga qaytgan va eng ta’sirli she’rlaridan ba’zilarini (“Sagesse” – “Donolik” to‘plami) yaratgan. Uning hibs tajribasi fransuz poeziyasida dekadans rivojiga asosiy omillardan biri hisoblanadi.

Uilyam Syuard Berrouz

“Bit avlodi” (Beat Generation) vakili va postmodernizm asoschilaridan biri Berrouz, ehtimol, bu ro‘yxatda eng og‘ir jinoyatni sodir etgan shaxs. 1951 yilda Meksikada mast holda u xotini Joan Vollmer bilan “Vilgelm Tell” o‘yinini o‘ynashga qaror qilgan. Berrouz xotining boshiga qo‘yilgan stakanni nishonga olganida, xatolik bilan uning peshonasidan otib o‘ldirgan.

Meksika qonunchiligiga ko‘ra, u beparvolik bilan odam o‘ldirish aybi bilan sudlangan bo‘lsa-da, pora va huquqiy bo‘shliqlar tufayli qisqa muddat hibsda qolib, AQSHga qayta olgan. Berrouz keyinchalik agar Joan vafot etmaganida, u hech qachon yozuvchi bo‘lolmasligi, bu fojiali hodisa uni “Junker” va “Yolg‘iz tushlik”  kabi asarlarni yozishga ilhomlantirganini tan olgan.

Aleksandr Soljenitsin

Sovet davrining eng mashhur dissident yozuvchisi Soljenitsin Ikkinchi jahon urushi paytida kapitan sifatida xizmat qilganida hibsga olingan. Uning “jinoyati” do‘stiga yozgan maktubida Stalinni “mo‘ylovli kishi” deb tanqid qilgani bo‘lgan. Bu “siyosiy jinoyat” tufayli u 8 yil muddatga quloq qilingan.

Soljenitsinning barcha ijodi (“Ivan Denisovichning bir kuni”, “Quloq  arxipelagi”) aynan shu qamoqxona va surgun tajribasi asosida shakllangan. U nafaqat mahbus, balki sovet jazolash tizimining xronikasini yozgan. Yozuvchining asarlari nafaqat adabiy qiymati bilan, balki totalitar rejimning ichki haqiqatini ochib beruvchi tarixiy hujjat sifatida butun dunyoda katta e’tibor qozongan.