Гренландия келажаги кимнинг қўлида?

Бир вақтлар Россия Империясидан Аляскани арзимас чақалар эвазига сотиб олган АҚШ бу гал энди дунёнинг энг катта оролини қўлга киритиш пайида. “Ёки пул, ёки қурол!”, – дея шартлар билан чиқаётган Оқ уй турли баҳоналар билан Гренландияга бўлган даъволарини асослашга уринмоқда. НАТО ҳам, Европа Иттифоқи ҳам мушкул аҳволда. Ёки асосий ҳамкор билан зиддиятга бориш, ёки устувор саналган қонунларга оёқ қўйилишини жимгина кузатиш.

Гренландия кимники?

Бугунги сиёсий харитага назар ташлаганда, ажабланарли парадоксга гувоҳ бўласиз: аҳолиси 6 миллионга ҳам етмайдиган кичик Дания дунёдаги энг йирик орол – Гренландияга эгалик қилади. Меркатор проекциясида деярли Африкага тенг бўлган ушбу орол, аслида кўринганидек улкан бўлмаса-да, Ўзбекистон ҳудудидан қарийб 5 баробар катта ҳисобланади. Арктика йўлларини назорат қилувчи бу қадар стратегик муҳим ҳудуднинг Европадаги кичик бир давлатга автоном бўлиши бир қарашда мўъжизавий ҳолат.

982 йилда исландиялик викинг (қадимги Скандинавия аҳолиси – таҳр.) Эрик Қизил (Erik the Red) исмли норвег тадқиқотчиси Гренландияга келиб тушади ва дастлабки Европа манзилгоҳини ташкил қилади. Оролга ҳозирги номнинг берилиши ҳақидаги тахминларга кўра, Эрик одамларни ушбу янги ҳудудга жалб қилиш учун “Green” – яшил, “land” – ер, яъни “Яшил ер” деб ном беради. Қўлланган PR иш бериб, юзлаб кемаларда викинглар ушбу музликларни ўзлаштириш учун келади. Дастлаб мустақил бўлган ушбу ҳудуд, кейинчалик 1261 йилдан Норвегия қироллигига солиқ тўлашга рози бўлади. 1397 йилда, Дания, Швеция ва Норвегия иштирокида Калмар иттифоқи тузилгач, Гренландия ҳам иттифоқ етакчиси бўлган Копенгаген қироли томонидан бошқарила бошланди.

Напoлеон урушлари даврида мағлуб бўлган Дания Кил шартномасини имзолашга мажбур бўлади. Унга кўра Копенгаген Норвегияни Швецияга топширади, аммо денгиз ортидаги мулклари Гренландия, Исландия ва Фарер ороллари Дания ихтиёрида қолади.
Гарчи XV–XVII асрларда орол билан алоқалар вақтинча узилиб қолган бўлса-да, Дания-Норвегия черкови бу ерларни ўз диний юрисдикцияси (епархияси) деб ҳисоблашда давом этган. 1931 йилда Норвегия Гренландиянинг шарқий қисмини ўзиники деб эълон қилади ва Дания билан ўртада келишмовчилик юзага келади. Бу низо Гаагадаги Халқаро (адлия) суд(и) томонидан 1933 йил Дания фойдасига узил-кесил ҳал қилинади.
Гренландиянинг Данияга тегишли бўлиши узоқ тарихий конструкт ва тўлақонли халқаро ҳуқуқ нормалари эвазигадир.

Гренландия АҚШга керак

Тарихга юзлансак, АҚШ президентларининг Гренландияга бўлган қизиқишлари янгилик эмас. Бу ғоянинг туғилганига 150 йилдан ошди ва турли президентлар даврида кун тартибига тез-тез қайтиб туради.

1867 йилда АҚШ томонидан Алясканинг 7,2 миллион долларга сотиб олиниши, Оқ уйдаги баъзи (ебтўймас) сиёсатчиларнинг иштаҳасини очиб юборди. Шу жумладан, ўша вақтдаги давлат котиби Уильям Генри Сьюардда ҳам Гренландия ва Исландияга нисбатан қизиқишлар пайдо бўла бошлади. Сьюард “Шимолий йўналиш” стратегиясини илгари сурган. Унинг фикрича, АҚШ Шимолий Американинг бутун юқори қисмини, Канада, Аляска, Гренландия ва Исландияни назорат қилиши керак эди. Бу билан у Британия империясини минтақадан сиқиб чиқариш ва АҚШни дунё савдосининг марказига айлантиришни кўзлаганди. Аммо ўша ватда АҚШ Конгресси уни қўллаб-қувватламади.

Гарчи Конгресс Сьюард қарашларини ёқламаган бўлса-да, ўша вақтдаги президент Эндрю Жонсон Гренландия масаласига қизиқиб қолади. Дания ҳукуматига йўлланган норасмий сотув таклифи ва Гренландия табиий бойликларини ўрганиш учун юборилган махсус гуруҳ унинг сиёсий инқирозига сабаб бўлади. Натижада АҚШдаги ички сиёсий инқироз, президент Жонсоннинг импичменти ва Конгресснинг қаршилиги туфайли режа тўхтаб қолади.

АҚШ тарихида Гренландия масаласига алоҳида жиддий эътибор берган президент Гарри Труман ҳисобланади. Иккинчи жаҳон урушидан сўнг Арктиканинг СССРга қарши мудофаадаги аҳамияти кескин ошган эди.

1946 йилда Труман Гренландия учун 100 миллион доллар (олтин билан) таклиф қилган. Музокаралар махфий тарзда олиб борилган. Гарчи дастлаб Дания бу таклифни бутунлай рад этган бўлса-да, 1951 йилга келиб АҚШнинг Туле номли ҳарбий баъзасини оролда сақлашга рухсат беради.

Эски анъаналарни суювчи Дональд Трамп ҳам ҳокимиятга биринчи келганидаёқ Гренландия масаласини кун тартибига қайтарган эди. 2019 йилда Трампнинг Гренландияни сотиб олиш нияти борлиги ҳақидаги гаплари халқаро ОАВда кенг шов-шувларга сабаб бўлганди. У 18 августдаги интервьюсида Гренландия Дания учун оғир юк бўлаётгани ва бу ҳудуд АҚШ учун ўта муҳимлигини айтган. “Концептуал жиҳатдан бу Дания учун жуда кўп зарар келтирмоқда, чунки улар ҳар йили қарийб 700 миллион доллар субсидия тўлайди. АҚШ учун эса бу стратегик жиҳатдан жуда яхши бўлар эди”, – дейди Трамп.

Трампнинг ушбу даъвосидан сўнг Дания ҳукумати билан Вашингтон ўртасида совуқ муносабатлар бошланди. Дания ҳукумати унинг бу ниятини “абсурд” деб атайди.
2025 йилда иккинчи марта ҳокимиятга келган Дональд Трамп ўзининг эски ниятидан воз кечмади. Жорий йилнинг 4 январь куни Трамп Air Force One самолёти бортида, журналистлар билан суҳбат чоғида, Гренландияни сотиб олиш ёки аннекция қилиш қарорини яна бир бор ўртага ташлади.

“Гренландия бизга миллий хавфсизлик нуқтаи назаридан керак. У жуда стратегик ҳудуд. Ҳозир у ерда Россия ва Хитой кемалари тўлиб ётибди. Гренландия – миллий хавфсизлик масаласи. Дания Гренландияни ҳимоя қила олмайди. Улар яқинда хавфсизликни кучайтирдик деб, атиги битта қўшимча итли чана қўшишди. Бу кулгили”, – дейди Трамп журналистларга.

Гарчи Дания маъмурлари ушбу даъволарни жиддий рад этиб келаётган бўлса-да, Вашингтон Хитой ва Россиядан стратегик ҳимояланиш ҳамда тарихий эгаликни такрорлашдан чарчамаяпти. Ҳатто, Трампнинг Гренландия бўйича махсус элчиси Жефф Лэндри Данияни дунёдаги энг катта оролни босиб олганликда айбламоқда.

“Тарих муҳим. АҚШ Иккинчи жаҳон уруши даврида, Дания бунга қодир бўлмаган пайтда Гренландия суверенитетини ҳимоя қилган. Урушдан сўнг эса Дания БМТ протоколларини четлаб ўтиб ва эътиборсиз қолдириб, уни қайта оккупация қилди. Бу масалада душманлик эмас, балки меҳмондўстлик ҳақида гап бўлиши керак”, – дейди Лэндри.

Тарихга тўла таянадиган бўлсак, амалдаги чегараларни бутунлай ўзгартиришга тўғри келади. Замонавий дунёда халқаро ҳуқуқ нормаларини бузиб, фақат ўтмишга таяниб иш қилиш дунёдаги тартибни издан чиқаради.

Гренландияни Вашингтондан ҳимоялаш

Трамп сиёсатининг ўзгачалиги шундаки, у барча дипломатик пардаларни четга сурган ҳолда, очиқчасига “Гренландияни бизга сотинглар, йўқса ҳужум қиламиз”, демоқда. Унинг Гренландияни ижарага олиш эмас, хавфсизлик масаласида бутунлай эгалик қилиш тўғрисидаги даъволари дунё сиёсий доираларида жиддий хавотир уйғотмоқда. Бу сўзлар ХХI аср геосиёсатидаги энг хавфли тенденциялардан бири – кучли давлатнинг ўз хавфсизлигини рўкач қилган ҳолда бошқа суверен ҳудудларга даъво қилиши нормал ҳолатга айланиб бораётганидан далолат беради.

АҚШ маъмурларининг тинимсиз Гренландияга луқма ташлаши Дания ҳукуматининг ҳам сабр косасини тўлдирмоқда. Дональд Трампнинг 4 январь куни берган интервьюсидан кейин Гренландия Бош вазири Йэнс-Фредерик Нильсен кескин баёнот бериб, буни “хомхаёл” деб айтди.

“Бошқа босим бўлмасин. Бошқа шама ва киноялар бўлмасин. Аннекция ҳақидаги хомхаёлларга чек қўйилсин. Биз мулоқотга тайёрмиз. Биз муҳокамаларга тайёрмиз. Лекин, бу тўғри йўллар орқали ва халқаро ҳуқуқни ҳурмат қилган ҳолда амалга оширилиши керак”, – дейди Гренландия Бош вазири.

АҚШдек дунёнинг энг қудратли армиясига эга давлат Данияга бундай жиддий талаблар билан чиқар экан, шубҳасиз унга қўллов зарур. НАТО га ҳам, Европа иттифоқига (ЕИ) ҳам тўлақонли аъзо бўлган Копенгаген қайсидир маънода Трамп маъмуриятига муносиб қаршилик билдира оладиган кучга эга. Аммо зўравон АҚШ бўлганда ҳар икки ташкилот ҳам сукут сақламоқда.

Назарий жиҳатдан, 450 миллион аҳолига эга бўлган Европа Иттифоқи АҚШ устидан сезиларли иқтисодий таъсирга эга ва минтақадаги АҚШ ҳарбий базаларини ёпишдан тортиб, Европанинг АҚШ давлат облигацияларини сотиб олишини тақиқлашгача бўлган жавоб чоралари билан таҳдид қилиши мумкин. Бироқ, реал вазиятга юзланадиган бўлсак, мамлакатлар орасида АҚШнинг зўравон ҳаракатларига нисбатан якдилликнинг йўқлиги, энергетик боғлиқлиқлик ва ҳарбий соҳани тўлақонли НАТО га топширилгани ЕИни Трамп сиёсатига жиддий қарши чиқиб, амалий чора кўра олмаётганликка олиб келмоқда.

“Financial Times” нашрига интервью берган қатор европалик амалдорлар, НАТО бош котиби – Марк Рюттенинг жимлигидан норози эканликларини яширишмади. Уларнинг фикрича, айнан Рютте Европа номидан Трамп билан мулоқот қила оладиган ва унинг кескин режаларини тийиб тура оладиган фигура бўлиши керак эди. Агар НАТОнинг тўлақонли аъзоси бўлган Дания таркибидаги Гренландияга нисбатан АҚШнинг амалдаги раҳбари томонидан ҳудудий даъво илгари сурилса-ю, альянс бунга муносабат билдирмаса, бу халқаро муносабатлардаги ўйин қоидалари ўзгарганини англатади. Бу Европа элитасида, агар АҚШ халқаро ҳуқуқни очиқчасига инкор этса ва НАТО бунга кўз юмса, демак, кучли давлатлар учун жазосизлик муҳити яратилди, деган ҳақли хавотирни уйғотмоқда.

Кўплаб танқид ва норозиликлардан сўнг НАТО ва Европа фаолларининг АҚШга қўшин жўнатаётгани ҳақида ижтимоий тармоқларда хабарлар пайдо бўла бошлади. НАТО байроғи остида бирлашган Германия, Швеция ва Норвегия қўшинлари Гренландия томон йўл олган. Хабарга кўра, ҳарбий хизматчилар 15-17 январда етиб боради. Миссиянинг асосий мақсади минтақада хавфсизликни таъминлаш йўлларини ўрганиш. Гарчи юборилаётган ҳарбийлар сони бармоқ билан санарли бўлса-да, Европа томонидан бундай ҳаракатларнинг бошлангани ҳам катта қадам аслида.

Вазиятдаги яна бир муҳим жиҳат бу – Гренландиянинг автоном эканлиги. Гарчи Даниянинг расмий ҳудудига кирса-да, ушбу орол ўзини ўзи бошқариш ҳуқуқига эга. Шу ўринда оролнинг келгусидаги тақдирини ҳал қилиш маҳаллий аҳолига топшириляпти. Буюк Британия, Франция, Германия, Италия, Польша, Испания ва Дания етакчилари бу ҳақда қўшма баёнот билан чиқиб, АҚШга қарши эканлигини билдиришди.

“Гренландия унинг халқига тегишли. Дания ва Гренландия ўртасидаги муносабатларга оид қарорларни фақат шу икки томон қабул қилиши мумкин”, – дейилади ушбу баёнотда.

Гренландия парламентининг беш сиёсий партияси ҳам АҚШнинг ҳурматсиз муносабатига чек қўйишни талаб қилиб, қўшма баёнот эълон қилди.

“Биз америкалик бўлишни истамаймиз, биз даниялик бўлишни истамаймиз, биз гренландиялик бўлишни истаймиз”, – дейилади баёнотда.

Сиёсатчилар Гренландиянинг келажагини фақат унинг фуқаролари белгилаши кераклигини, ташқи аралашувга йўл қўйилмаслигини билдирган. Шунингдек, Гренландия АҚШ ва бошқа Ғарб давлатлари билан ҳамкорликни давом эттиришни хоҳлашини маълум қилган.

Шу ўринда, Россиянинг собиқ президенти ва ҳозирда Хавфсизлик Кенгаши раиси ўринбосари Дмитрий Медведев ҳам мурожаат билан чиқиб, АҚШ Президенти Дональд Трампни Гренландия масаласида шошилишга чақирди. Унинг фикрича, Трамп агар шошилмаса, гренландияликлар Россияга қўшилишни танлаши мумкин.

“Трамп шошилиши керак. Тасдиқланмаган маълумотларга кўра, бир неча кун ичида Гренландияда шошилинч референдум бўлиб ўтиши мумкин, унда Гренландиянинг барча 55 минг аҳолиси Россия таркибига қўшилиш учун овоз бериши мумкин. Шундан кейин эса – тамом! Байроқда янги юлдузлар бўлмайди. Россияда эса янги – 90-федерал субъект пайдо бўлади”, – деб ёзган Медведев Х’да.

Аслида, Гренландия аҳлоси ўз позициясини аллақачон танлаб бўлган. Бош вазир Енс-Фредерик Нилсен Копенгагенда ўтказилган матбуот анжуманида гренландияликлар Данияни танлашини эълон қилди.

“Гренландия АҚШга тегишли бўлмайди. Агар биз шу ерда ва ҳозир АҚШ билан Дания ўртасида танлов қилишга мажбур бўлсак, биз Данияни танлаймиз. Биз НАТОни танлаймиз. Биз Дания Қироллигини танлаймиз. Биз Европа Иттифоқини танлаймиз”, – деган Нилсен.

Ушбу матбуот анжуманида Дания Бош вазири Метте Фредериксен ҳам сўзга чиқиб, ҳудуд ҳеч кимга сотилмаслигини яна бир бор таъкидлаган.

“Бизнинг хабаримиз аниқ: Гренландия сотилмайди. Биз бу ҳақда бошидан эълон қилганмиз, шунингдек, америкаликларга ҳам бошидан айтганмиз: агар хавфсизлик масаласи бўлса, бирга қиладиган ва қилиниши керак бўлган кўп нарсалар бор”, – дейди у.

Умуман олганда, Трампнинг Гренландия масаласидаги позицияси АҚШ ичида ҳам унчалик хушкайфият билан кутиб олинмаяпти. Венесуэла воқеаларидан кейин Трамп юритаётган сиёсатга нисбатан халқ томонидан ҳам, расмийлар томонидан ҳам танқидлар етарли, ҳатто, президентнинг импичменти мавзуси ҳам тез-тез муҳокама мавзусига қайтмоқда. Шундай экан, Гренландияни аннекция қилиниши хавфи кам, аммо нима бўлган тақдирда ҳам, ушбу вазият нафақат НАТО ёки Европа Иттифоқидан, балки бутун дунёдан улкан ирода ва қатъият талаб қилади. Чунки бу орол, айни дамда фақат Даниянинг эмас, бутун халқаро ҳуқуқнинг муаммоси.