Ўзбеклардан қарздормиз – Исроил элчиси

Яқин Шарқда бошланган кескин вазият, хусусан Эрон ва Исроил ўртасидаги можаролар халқаро тартиботни деярли издан чиқармоқда. Ҳарбий амалиётлар, расмий баёнотлар, хорижий давлатларнинг бунга бўлган реакциялари фонида одамларда йиғилиб қолган саволларга жавоб олиш мақсадида Исроил Давлатининг Ўзбекистондаги Фавқулодда ва мухтор элчиси Гидеон Лустиг билан суҳбат ташкил қилдик. 
Қайд этиш жоизки, интервьюда берилаётган саволларнинг аксарияти жамоатчилик фикри асосида тайёрланган ва бу таҳририятнинг расмий позицияси эмас. QALAMPIR.UZ нейтралликни сақлаб, барча томонларга ўз фикрини билдириш учун тенг имконият яратишга тайёр.

Абдураҳмон Эргашев, мухбир: Ассалому алайкум жаноб элчи аввало, суҳбатга розилик билдирганингиз учун раҳмат. Сиз билан учрашиб турганимдан мамнунман.

Гидеон Лустиг, элчи: Бу ерда бўлиш мен учун мамнуният. Бугун ушбу интервьюни ўтказиш имкониятини берганингиз учун катта раҳмат.

А.Э.: Сўнгги пайтларда Беньямин Нетаньяху ҳақида турли миш-мишлар – унинг йўқолгани ёки ҳатто, вафот этгани ҳақида хабарлар тарқалди. Айрим видеолар сунъий интеллект орқали ясалгани айтиляпти. Бош вазирнинг аҳволи ҳозирда қандай?

Г.Л.: Бош вазир Беньямин Нетаньяху тирик ва тўлиқ иш қобилиятига эга. Айтишим керакки, ижтимоий тармоқларда тарқатилаётган шунчалик кўп ёлғон маълумотларни кўриш гоҳида бемаъниликдир. Менга одамлар қўнғироқ қилиб, Тель-Авивнинг бутунлай вайрон бўлгани ёки минглаб Исроил фуқаролари ҳалок бўлгани ҳақида гапиришмоқда, бу албатта ёлғон ва ҳақиқатга тўғри келмайди. Менимча, баъзи одамлар Исроил мағлуб бўляпти деган шов-шувларни яратиш учун ушбу ёлғон маълумотларни тарқатишни хоҳлайдилар, бу мутлақо нотўғри. Сиз бу ерда менинг бешта бармоғимни кўришингиз мумкин. Ҳақиқий ОАВ ҳақиқий янгиликларни тарқатгандагина, уларга ишонишингиз мумкин. Лекин менимча, Ўзбекистондаги аксарият одамлар қандай медиаларга ишониб қолаётганидан хавотирда бўлишлари керак.

Одамлар ҳақиқатда содир бўлаётган нарсалар ҳақида гапирмай, шунчалик кўп уйдирмалар ҳақида баҳслашаётганларидан гоҳида ҳайратда қоламан. Масалан, кечагина Эрон учта дин учун энг муқаддас шаҳар бўлган Қуддусга ракеталар отди. Ракеталар Муқаддас қабр черковига, Ибодатхона тоғига (Ҳарам ал-Шариф) ва Яҳудийлар кварталидаги Йиғи деворига тегди. Ва бу ерда, Ўзбекистонда одамлар бу ҳақда гапиришмаяпти. Бунинг ўрнига улар мутлақо уйдирма бўлган нарсалар ҳақида гапиришмоқда.

А.Э.: Минтақада юз бераётган деярли ҳар қандай можаролар марказида Исроил номи тилга олинади. Исроил иштирок этаётган ёки унинг номи билан боғланаётган бу можароларда унинг асосий мақсади нимадан иборат?

Г.Л.: Шунинг учун сиз бошлаганингизда, саволлар “жамоатчилик фикри” эканини айтдингиз. Айтишим керакки, бу нуқтаи назар масаласи, чунки саволни бошқача бериш керак деб ўйлайман. Бизнинг бу можароларга аралашиб қолганимизнинг сабаби – бизга ҳужум қилишганидадир. ҲАМАС бизга 2023 йил 7 октябрда ҳужум қилди. “Ҳизбуллоҳ” кейинги куни, 2023 йил 8 октябрда минглаб исроилликларни қирғин қилиб, ҳужум бошлади. Ямандаги ҳусийлар бизга ракета отишни бошлашди, кейин эса Эрон ракеталар отди. Биз ҳужум остидамиз. Демак, воқелик шундаки, бутун минтақа бўйлаб ҳужумни Исроил бошлаётгани йўқ. Биз Исроилни йўқ қилишни ва вайрон қилишни хоҳлайдиганлар билан жуда узоқ давом этаётган можаро ичидамиз. Улар бизга қарши уруш очди ва биринчи улар бошлади. Менимча, савол мана шундай бўлиши керак эди.

Ушбу ҳарбий кампаниядаги мақсадимиз – Исроил устидаги ушбу мавжудлик таҳдидини бир йўла йўқ қилиш, Эрон режимининг ядро қуролига ва атом бомбаларига эга бўлишга қаратилган ҳаракатларини тўхтатиш, уларнинг Араб яримороли, Араб кўрфази, Озарбайжон, Туркия ва албатта, Исроилга отаётган узоқ масофали ракеталарни ишлаб чиқариш қобилиятига жиддий зарар етказиш ҳамда террорчи режим бўлган ушбу тузумга бизга қарши ҳаракат қила олмаслигини ва бошқа субъектлар – Ҳусийлар, Ҳизбуллоҳ, ҲАМАС, Исломий Жиҳод каби террорчи ташкилотлар орқали бизга ҳужум қила олмаслигини таъминлашдир. Бу бизнинг мақсадимиз ва биз буни қилишимиз керак, чунки бошқа барча вариантлар муваффақиятсизликка учради.

А.Э.: Булар бир кунда бўлиб қолган нарса эмас, ушбу жараёнларни тўпланиб келишига асосий сабаблар нима бўлган деб ўйлайсиз? Яъни, Эрон Ислом Республикаси ташкил топишидан аввал ҳам минтақада Исроил билан можаролар содир бўлиб келган.

Г.Л.: Менимча, вақтнинг умумий оқимига, вақт маълумотномасига қараш керак. Эрон Исроилга қарши бевосита ва турли проксилар орқали кўплаб ҳужумлар ортида турибди. Улар йиллар давомида ҲАМАСни қўллаб-қувватлаб, уларга пул ва қурол бериб, уларни ўқитиб келишган. Улар Ливанда 80-йилларда “Ҳизбуллоҳ” ташкил этилганидан бери уни қўллаб-қувватлаб келишмоқда. Бунинг асосий сабаби – керак деб ҳисоблаган пайтларида Исроилга ҳужум қилиш эди. Улар Ямандаги ҳусийларга ракеталар ва имкониятлар бериб келишган. Эрон минтақадаги ҳужумлар ва террорчилик фаолиятларининг 90 фоиздан ортиғининг манбаи ҳисобланади. Улар кўп йиллар давомида Исроилга қарши уруш олиб боришди. Сиз айтганингиздек, бу биргина қисқа давр эмас. Шунинг учун бизнинг ҳозирги операциямиз – бу таҳдидни доимий равишда олиб ташлаш, уни бир йўла ҳал қилишга қаратилган ҳаракатдир.

Эронда Оятуллоҳ режими ҳокимиятга келганида, улар Исроилни йўқ қилишга қасам ичишган ва ҳар бир минбарда “Америкага ўлим”, “Исроилга ўлим”, деб ҳайқиришган. Ва улар бизга қарши курашиш ва ўз проксиларини ривожлантириш учун қўлларидан келган ҳамма нарсани қилишди. Ушбу режим “Ҳизбуллоҳ”ни молиялаштириш билан пайдо бўлди. “Ҳизбуллоҳ” Оятуллоҳ режими ҳокимиятга келганидан кейин ташкил этилган, чунки у Оятуллоҳ режимининг воситасидир. Ҳусийлар ҳам худди шундай. Демак, Эрон режими ҳокимиятга келганидан бери улар бутун дунё бўйлаб уруш олиб боришмоқда. Яқинда Аргентина ҳукумати 1990 йилларда Исроил элчихонаси ва яҳудий жамоат марказларига қилинган ҳужумлар Эрон режими томонидан амалга оширилганини айтди. Бунга Али Хоманаий масъул бўлган. Шундай қилиб, улар фақат бизни йўқ қилиш кераклигини айтишмоқда.

Энди диққат билан эшитинг. Сиз давлат сифатида нима қилган бўлардингиз? Агар кимдир Ўзбекистонни йиллар давомида йўқ қилишга чақирса, уни вайрон қилишга ваъда берса, Ўзбекистон давлат сифатида нима қилган бўларди? Сиз уларга ишонармидингиз? Биз эронликларга ишонамиз, биз эронликлар бизни йўқ қилиш, қириб ташлаш учун ядро қуроли ва узоқ масофали ракеталарни ишлаб чиқаришга интилганига ишонамиз. Ва биз бунинг содир бўлишига йўл қўя олмасдик. Биз фуқароларимизни ҳимоя қилишимиз керак эди.

А.Э.: Туркия, Ироқ, Сурия, Саудия Арабистони, Миср, Иордания чегараларини ўзига олган Буюк Исроил ғоясини ижтимоий тармоқларда кўп эшитамиз. Шу нуқтаи назардан, бу каби қарашлар қай даражада реал сиёсатни акс эттиради ва Исроил расмий позицияси бу борада қандай?

Г.Л.:   Менимча, бунга ўзингиз жавоб бердингиз. Сиз ижтимоий тармоқларда тез-тез эшитамиз дедингиз, бугунги кундаги муаммо шундаки, ҳар қандай ғояга эга бўлган одам, ҳатто бу нотўғри ёки бир томонлама ғоя бўлса ҳам, уни ижтимоий тармоққа жойлаштириши ва гўёки бу ҳақиқатдек тақдим этиши мумкин ва одамлар бунга муносабат билдиришади. Илгари бундай эмас эди. ОАВга фақат жиддий ғояларга эга одамлар келиб, уларни тақдим эта олишарди. Шунинг учун ростини айтсам, менимча, бундай экстремал ғояларнинг ҳақиқатга ҳеч қандай алоқаси йўқ. Ва мен кафолат бера оламанки, бу Исроил ҳукуматининг сиёсати эмас.

А.Э.: Сўнгги маълумотларга кўра, Ғазо ҳудудида ҳарбий ҳаракатлар оқибатида минглаб тинч аҳоли, жумладан болалар ҳалок бўлгани ҳақида хабарлар бор. Шунингдек, Эрон билан боғлиқ ҳолатларда ҳам болалар қурбон бўлгани айтилади.

Шу нуқтаи назардан, Исроил бу ҳолатларга қандай изоҳ беради ва тинч аҳоли қурбонларини камайтириш учун қандай чоралар кўрилмоқда?

Г.Л.:  Биринчи навбатда, шуни таъкидламоқчиманки, жуда аниқ айтаман: биз ҳеч қачон можарога алоқаси бўлмаган тинч аҳолини нишонга олмаймиз. Биз ҳеч қачон жангчи бўлмаганларни нишонга олмаймиз. Биз таҳдидга қарши ҳаракат қиламиз. Бошқа томон эса, эронликлар ва ҲАМАС каби, бизнинг тинч аҳолимизни нишонга олади. Ҳатто, ҳозир ҳам улар тинч аҳолини ўлдириш ва зарар етказиш учун Исроилнинг аҳоли зич жойлашган ҳудудларига ракеталар отишмоқда. Бу битта нарса. Можарога алоқаси бўлмаган одамларга минимал таҳдидни таъминлаш учун барча чораларни кўрамиз. Баъзида ҳарбий нишонга зарар етказиши керак бўлган миссияларимиз атрофда одамлар борлиги сабабли тўхтатилган ёки бекор қилинган. Ва мен биламанки, бошқа томон бундан фойдаланмоқда. Яқиндагина кўришингиз мумкин эди, Эроннинг юқори мартабали амалдорлари кўчага чиқиб, уларни олқишлаётган одамлар билан ўралиб олишди. Улар буни қилишди, чунки аҳоли зич жойлашган ҳудудда, атрофларида фуқаролар бўлганида биз уларни нишонга олмаслигимизни билишарди. Улар Теҳрон кўчаларида юрганда ўзларини жуда хавфсиз ҳис қилишди, чунки атрофларида одамлар, болалар ва аёллар бўлса, биз ҳеч нарса қилмаслигимизни билишарди.

Жуда муҳим бўлган бир нарсани тушунишингиз керак. Бошқа томон, террорчи ташкилотлар ёки Эрон режими аслида бу вазиятдан фойдаланиб, тинч аҳоли орасида яширинишмоқда. Оммавий ахборот воситалари Эрон режими раҳбарияти яқиндагина касалхоналар ичида мажлислар ўтказгани ҳақида хабар берди, чунки улар агар биз уларни нишонга олсак, тинч аҳоли зарар кўришини билишарди. ҲАМАС мактаблар, клиникалар ва масжидлар ичидан туриб Исроилга ракеталар отди. Улар яширинмоқда, улар ўз аҳолисини гаровга олиб, унинг орқасига яширинмоқда. Улар ўз аҳолисини олдинга қўйиб, бизга ҳужум қилишмоқда. Бу биз қилмайдиган иш. Биз ҳеч қачон тинч аҳолини нишонга олмаймиз.

А.Э.: Бугун дунёнинг минглаб нуқталарида одамлар яҳудийларга қарши чиқмоқда. Гарчи давлатлар сизни қўллаётган бўлсалар-да, фуқаролар “Free Palastine” дея Фаластинни қўллаяпти. Исроил нафратдан, узоқ йиллар давом этувчи одамларнинг ичидаги нафратдан қўрқмайдими?

Г.Л.:   Ҳа, айтишим керакки, бу ташвишли вазият. Ва айтмоқчиманки, бугунги кунда кўплаб одамлар “Free Palastine!” деб ҳайқираётганини кўришингиз мумкин. “Дарёдан то денгизгача Фаластин озод бўлади”. Лекин бу жумланинг маъноси нима, ҳар бир киши бу маъно ҳақида сўраши керак. Ва бу маъно жуда-жуда аниқ. Бу Исроил бўлмайди деганидир, чунки агар сиз бу ҳудудни эгалласангиз, сиз тинчлик сўрамаяпсиз, вазиятни ҳал қилишни сўрамаяпсиз. Сиз бу ҳудудни озод қилиш керак деяпсиз. Бу Исроил мавжуд бўлишдан тўхтайди деганидир, бу мен учун жуда ташвишли. Менимча, бунинг бир нечта сабаби бор. Биринчиси – баъзи одамлар илмсиз. Улар фаластинликлар ўз келажак давлатига лойиқ деб ҳисоблашади ва буни қўллаб-қувватлашни хоҳлашади, лекин айтаётган гаплари Исроилни йўқ қилишга чақириқ эканини тушунмайдилар. Иккинчидан, бунинг ортида пул тикаётган ва ушбу хабарни кенгроқ тарқатиш учун халқаро кампанияларни молиялаштираётган омиллар ва элементлар бор. Ва бу – ижтимоий инженерия. Улар пул, ижтимоий тармоқлар ва ташвиқот орқали одамларнинг нуқтаи назарини ўзгартиришга ҳаракат қилишмоқда. Ва мен ҳақиқатдан умид қиламанки, бу Эрон режими кетганида, ниҳоят у йўқ бўлганида, биз бундай хабарлар тарқалиши камайганини кўрамиз ва бу ўтиб кетади.

А.Э.: Урушни тўхтатишда АҚШ, Исроил ва Эрон томонларига бирдек мақбул келадиган ечим қандай бўлади деб ўйлайсиз. Қачон дунёда дипломатия овози ўқ овозларидан баландроқ эштилади? 

Г.Л.: Ушбу саволни берганингиз учун раҳмат, Абдураҳмон. Менимча, бу муҳим, чунки биз дипломатияга узоқ вақт имконият бердик. Кўп йиллар давомида Ғарб давлатлари Эрон режими билан музокаралар олиб бориш орқали ядро қуроли ва баллистик ракеталар масаласини ҳал қилишга уринишди. Эрон режими эса бутун вақт давомида ёлғон гапириб келди. Улар ядро қуролини ишлаб чиқариш бўйича давом этаётган ҳаракатларини яширишди. Улар ядро бомбасига эга бўлиш учун ўз олимларини ишлашда давом эттиришди. Улар музокаралар пайтида ҳам Европа, Марказий Осиё ва Кўрфаз ҳудудини қамраб оладиган жуда узоқ масофали ракеталарни жадал ривожлантиришда давом этишди.

Энди биламан, эронликлар ҳозир: “Оҳ, бизга Исроил ва АҚШ ҳужум қилди. Музокаралар кетаётган эди, улар бизга имкон беришмади. Биз улар билан музокара қилаётган эдик, улар эса бомба ташлашди”, деб айтишмоқда. Лекин улар ҳақиқатан ҳам музокара учун келишганмиди? Улар шунчаки вақтдан ютиш учун ўзларини шундай кўрсатишди. Улар ўз одамларини бу гўзал хоналарда ўтириб, музокара қилаётгандек кўрсатиш учун юборишди. Лекин улар бомба яратиш учун уранни бойитмаслик бўйича чиндан ҳам музокара қилишга тайёрмидилар? Йўқ. Улар буни очиқ айтишди: Йўқ. Улар ҳозирда Саудия Арабистони, Қатар, Бирлашган Араб Амирликлари, Баҳрайн, Иордания, Сурия, Туркия, Озарбайжон ва Исроилни нишонга олаётган ракеталарни ишлаб чиқаришни тўхтатиш бўйича чиндан ҳам музокара қилишга тайёрмидилар? Улар музокара учун келишдими? Улар ракеталар музокаралардан ташқари мавзу эканини айтишди. Улар террорчилик ҳужумларини молиялаштириш ва амалга оширишни қандай тўхтатиш ҳақида гаплашишга тайёрмидилар? Бу мавзу музокарада, ҳатто йўқ эди. Демак, улар чин дилдан музокара олиб боришмаган. Агар бошқа томон муаммоларни чиндан муҳокама қилиш учун келмаётган бўлса, агар улар ядро бомбаларини қўлга киритиш учун кўпроқ вақт ютишга ҳаракат қилаётган бўлса, агар улар бу ҳаракатларни биз етиб бора олмайдиган бункерларга кўчириб, ўзларини хавфсиз қилиб олмоқчи бўлишса, биздан нима қилишни хоҳлайсиз? Биз нима қилишимиз керак? Шунинг учун биз музокара олиб бориш ғоясидан воз кечдик ва ҳужум қилдик, чунки биз бу мавжудлик таҳдидини йўқ қилишимиз керак. Қачонки эронликлар чиндан ҳам оғир масалаларни муҳокама қилишга тайёр бўлсалар ва “Мана, биз бомба яратмаймиз, мана, атрофдаги ҳамма жойга зарба берадиган ракеталар ишлаб чиқмаймиз” десалар, унда кўрамиз. Лекин бунга ҳали жуда эрта.

А.Э.:  Бироқ, Атом энергияси бўйча халқаро агентлик бор ва Эрон ҳам мана шу агентлик аъзоси. Агар Эронда қандайдир ядровий иншоотлар қурилаётгани ва бу жаҳондаги хавфсизликка рахна туғдираётгани ҳақида маълумотлар мавжуд бўлса, айнан мана шу агентлик бу билан шуғулланиши керак эмасмиди? Қолаверса, 28 февралгача бўлган урушларда ҳам Исроил ҳукумати, ҳам АҚШ Эронда барча ядровий иншоотлар вайрон бўлгани ҳақида бир неча бор таъкидлади. 28 февралдан кейин яна Эронга ҳужум қилишнинг сабаби нима эди ва бу халқаро ҳуқуқ нормаларига қанчалик тўғри келади?

Г.Л.: Ядро имкониятлари билан шуғулланадиган халқаро ташкилотнинг аъзоси бўлишингиз ёлғон гапирмаслигингизга кафолат эмас. Эрон режими ёлғон гапираётган эди. Ҳатто, сиз айтаётган ўша Атом энергияси бўйича халқаро агентлик яқиндагина Эрон учун уранни 60 фоизгача бойитилган катта миқдорда сақлаши учун ҳеч қандай асосли сабаб йўқлигини эълон қилди. Эронликлар бера оладиган ҳеч қандай асосли тушунтириш йўқ. Нима учун уларга 60 фоизгача бойитилган, 10 тадан ортиқ бомба ишлаб чиқаришга етадиган уран керак? Тан олайлик, улар бомба олишга ҳаракат қилишган. Улар ракеталарга бомбаларни қандай жойлаштириш бўйича турли тажрибалар ўтказишган, чунки улар бомбага эга бўлишни хоҳлашган. Бу жуда оддий, воқелик шундай. Энди Халқаро Атом энергияси агентлиги ваколатига эга ва улар ўз ваколатларини бажара олишади. Лекин яна бир нарсани айтиш керак. Исроил ва АҚШ ўтган йили Эроннинг имкониятлари ва ядровий дастурларини йиллар орқага қайтарганини айтди. Биз шуни айтдик. Ва умид шу эдики, эронликлар биз уларга бомбага эга бўлишларига йўл қўймаслигимизни тушуниб етадилар ва ўз дастурларини қандай қисқартириш бўйича биз билан музокара қиладилар. Лекин Абдураҳмон, биз бир йил олдин ишни тугатганимиздан кейин улар нима қилишди? Дарҳол баллистик ракеталарини яна ишлаб чиқаришни бошлашди. Ва биз дарҳол уларнинг яна ядровий дастурини қандай давом эттириш йўлларини излаётганини кўрдик. Улар: “Майли, биз тушундик, Эрон ҳеч қачон ядро бомбасига эга бўла олмас экан”, дейишмади. Улар буни яна қилишга уринишди. Шунинг учун биз ҳаракат қилишимиз керак эди ва ҳозир ҳаракат қилдик, чунки улар ушбу имкониятларни қўлга киритиб, ҳимояланган ҳудудларга жойлаштиришга ҳаракат қилаётганини билардик, чунки улар биз бунга ҳаракат қилишимизни билишарди. Биз уларнинг бомба олиш йўлида ёлғон гапириб, биз етиб бора олмайдиган ҳимояланган ҳудудларга жойлаштиришига йўл қўя олмасдик. Ва Абдураҳмон, Эрон ҳеч қачон, ҳеч қачон ядровий имкониятга эга бўлмайди.

А.Э.: 3 йилдирки, Яқин Шарқда вазият нотинч, Исроил дастлаб Ғазода уруш олиб борди, ҳозир эса Эрон билан ҳам уруш олиб боряпти. Бундай нотинч вазият транспорт-логистика масалалари юзасидан Исроилнинг Ўзбекистон билан савдо алоқаларига ҳам таъсир қилдими?

Г.Л.: Биринчи навбатда, айтишни истардимки, сиз саволни берган усулингиз воқеалар содир бўлган тарзда эмас. Исроил Ғазода уруш очгани йўқ. ҲАМАС Исроилга ҳужум қилди, бир кунда 1200 тинч аҳолини қирғин қилди ва кейин ўқ отишда давом этди. “Ҳизбуллоҳ” кейинги куни шимолдан бизга ҳужум қилишни бошлади. Кейин эса минтақанинг қолган қисмида Эронга бўйсунадиган барча қуролли гуруҳлар бизга уруш очди. Биз таҳдидга жавоб бердик. Биз фуқароларимизни ҳимоя қилдик. Саволингизнинг иккинчи қисмига келсак, йўқ, бу кескин таъсир қилмади, менимча, Исроил ва Ўзбекистон ўртасидаги муносабатлар ушбу вақт синовига бардош бериш учун етарлича кучли. Ҳа, ҳозирда Исроилга парвозлар йўқ, чунки биз ҳаво ҳудудини ёпдик, демак ҳозирда Исроилга парвозлар йўқ, чунки аэропорт ёпилган. Лекин бизнес ҳали ҳам давом этмоқда. Ва биз Эрон билан ишни тугатиб, ҳаммасини яна бошидан бошлашни бир оз кутяпмиз, холос. Исроил ва Ўзбекистон ўртасидаги жуда яқин муносабатларимиз ва иқтисодий инвестицияларимиз давом этади.

А.Э.: Иқтисодиётнинг қайси соҳаларда савдо алоқалари жонланиб, қайсиларида муаммолар юзага келди. Масалан, ўтган йили Ўзбекистоннинг Исроилга мис экспорти ошгани ҳақида ҳам хабарлар чиқди. Бу қанчалик ҳақиқат ва яна қандай соҳалар урушга қарамасдан ривожланишда давом этяпти. 

Г.Л.:   Ҳа, яхши янгиликлар бор. Ўтган йили Ўзбекистондан Исроилга мис экспорти ошди. Ва Исроилдан Ўзбекистонга сайёҳлар оқими ўтган йили деярли икки баравар кўпайди. Шунингдек, бизда бизнеснинг умумий алмашинуви 2023 йилдан 2025 йилгача икки йил ичида деярли икки баравар ошди ва бу иккала томонга ҳам – Ўзбекистондан Исроилга ва Исроилдан Ўзбекистонга тегишли. Бу муносабатлар икки томон учун ҳам фойдали эканини ва агар ҳамкорлик қилсак, у янада ўсишини англатади. Демак, умуман олганда икки давлат ўртасидаги жуда ижобий иқтисодий муносабатлар ҳақида гапиришимиз мумкин ва бу янада ортишига умид қиламан. Ҳеч нарса кескин тўхтаб қолгани йўқ. Ўтган йили Ўзбекистондан Исроилга янги узилган мевалар ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари экспортини ошириш умидим бор эди. Бунга эришиш қийин бўлди, чунки бизда турли алмашинувлар бўлиши керак эди. Лекин кейинги бир неча ой ичида ушбу режаларни давом эттиришимиз ва буни ҳам бошлашимиз мумкинлигига чин дилдан умид қиламан.

А.Э.:  Бухоро яҳудийлари асрлар давомида Ўзбекистон жамиятининг ажралмас қисми бўлиб келган. Ҳозир уларнинг катта қисми Исроилда ва АҚШда яшайди. Шу нуқтаи назардан, бугун бу диаспора икки давлат ўртасидаги маданий ва ижтимоий “кўприк” сифатида қандай роль ўйнамоқда?

Г.Л.:   Эътибор беринг, Бухоро яҳудийлари анча вақтдан бери жамиятимизнинг бир қисмидир. Юзлаб йиллар эмас, балки Исроил давлати ташкил этилганидан бери. Менимча, улар Исроилдаги бошқа одамларга Ўзбекистонни таништирадилар. Улар ўзбек маданиятини олиб келишди, миллий таомларни, мусиқани, Шашмақомни олиб келишди. Жамиятимизнинг жуда муҳим қисми бўлиш билан бирга, улар қаердан келганларини унутмайди. Мен Бухоро яҳудийларидан бўлган аёл билан оила қуриш бахтига муяссар бўлганман. Рафиқам келиб чиқиши бухоролик яҳудийлардан. Илк бор ош паловни қайнонамнинг қўлидан еганман. Шундай экан, айтишим мумкинки ва сизни ишонтириб айтаманки, улар давлатлар ўртасида кўприк бўлиб хизмат қилади.

Лекин яна бир нарсани айтмоқчиман. Бу фақат Бухоро яҳудийлари учун эмас. Ўзбекистон Иккинчи жаҳон уруши пайтида кўплаб яҳудий қочқинлари нажот топган жой бўлган. Ва биз Ўзбекистон халқи ўз уйларини очиб, ушбу яҳудий қочқинларини қандай қабул қилганини ва уларни ҳимоя қилганини ҳеч қачон унутмаймиз. Қилган ишингиз учун тарихан сиздан доимо қарздормиз. Ва менимча, бу бизнинг икки маданиятимиз бирлашадиган яна бир нуқтадир.

Мен учун жуда муҳим бўлган яна бир нарсани айтмоқчиман. Охирги кунларда ушбу уруш пайтида мен ижтимоий тармоқларда яҳудийлар ҳақида фақат яҳудий бўлганликлари учун айтилаётган баъзи ақлни шоширадиган гапларни эшитдим ва кўрдим. Менимча, сиз яҳудий жамоасини ва уларнинг Ўзбекистон тарихи ва маданиятида тутган ўринларини қадрлашингиз керак.

А.Э.: 2025 йилнинг июнь ойида Исроилнинг Тошкентдаги элчихонаси томонидан Ўзбекистонда бўлиб турган исроилликлар огоҳлантирилди ва бегона таксиларга чиқмаслик, нотаниш одамлар билан суҳбатлашмаслик каби бир қатор ўз хавфсизлигини таъминлаш сўралди. Бу Эрон–Исроил муносабатлари кескинлашган вақтга тўғри келди. Шундан келиб чиққан ҳолатда, Ўзбекистонда бўлиб турган исроилликларни хавфсизлиги қанчалик таъминланган деб ўйлайсиз ва бунгача қандайдир кўнгилсизлик юз берганми?  

Г.Л.:  Сиз ўтган йили Эрон билан бўлган охирги жавоб қайтариш пайтида биз эълон қилган баъзи хабарномаларга ишора қиляпсиз. Ўшанда биз Исроил Миллий хавфсизлик кенгаши томонидан чиқарилган ва Исроил фуқароларининг хавфсизлигини ҳимоя қилиш учун бутун дунёда амал қиладиган хабарларни акс эттиргандик. Бу Исроил ва Эрон ўртасидаги кескинлик давридаги иш тартиби эди. Лекин умуман олганда, доимий асосда ҳеч қандай муаммо йўқ. Мен Ўзбекистонга келиб, жуда яхши таътил ўтказаётган кўплаб исроиллик сайёҳларни кўряпман. Улар ўзларини асло хавф остида ҳис қилишмайди. Улар менга доим ўзбеклар қанчалик меҳмондўст эканликларини ёки ушбу сайёҳлар Исроилдан келганини эшитиб қанчалик хурсанд бўлишларини, уларни қанчалик илиқ қарши олиб, меҳмондўстлик кўрсатишларини айтишади. Ва айтмоқчиманки, умуман олганда биз Ўзбекистон расмийлари билан жуда яхши алоқаларимиз бор ва ҳеч қандай хавфсизлик муаммолари йўқ.

А.Э.:  Барча бу мавзулар – уруш ва тинчлик, минтақавий хавфсизлик, иқтисодий ҳамкорлик ва маданий алоқаларни ҳисобга олганда, Ўзбекистон ва Исроил муносабатлари келажакда қандай ривожланиши мумкин ва сиз уларнинг стратегик ҳамкорлигини қандай кўрасиз?

Г.Л.:  Бизнинг муносабатларимиз 90-йилларнинг бошидан бери мавжуд. Исроил мустақилликка эришган Ўзбекистонни тан олган биринчи давлатлардан бўлган. Ва биз тезда ўзаро элчихоналар очдик. Демак, муносабатларимиз аслида Ўзбекистон мустақил давлат сифатида ташкил этилганидан бери давом этмоқда. Ва албатта, сиз айтганингиздек, Бухоро яҳудийлари ва тарихимизнинг бошқа даврлари билан тарихий алоқаларимиз бор. Келажакка қарасак, алоқаларимиз янада мустаҳкамланади деб ўйлайман. Айтишим керакки, араб қўшниларимиз билан “Иброҳим келишувлари” имзоланганидан бери, қўшничилик янада яқинлашгандек туйғу пайдо бўлди. Ва бу қўшничилик яқинлашганидан кейин, ундан кейин келадиган нарсалар ҳам яқинлашди. Шундай қилиб, келишувлар мавжуд бўлган Яқин Шарқнинг бўлиши аслида Марказий Осиёни Исроилга яқинлаштирди. Шунинг учун ўйлайманки, келажакда биз жуда яқин қўшни бўламиз. Ва қўшничилик Исроилдан Марказий Осиёгача кенгаяди. Муносабатлар, иқтисодий алоқалар, маданий алоқалар, одамлар ўртасидаги муносабатлар жуда, жуда яқин бўлади.

Ушбу интервьюни тўлиқ шаклда юқоридаги видеоплеерда ёки QALAMPIR.UZ’нинг YouTube-каналида томоша қилишингиз мумкин.