Марказий Осиёнинг сув муаммолари: бизни нималар кутмоқда?

Глобал дунёда нефть ва газ заҳиралари учун кураш кетаётган бир даврда Марказий Осиё, хусусан Ўзбекистон учун энг муҳим ресурс – ичимлик сувига айланиб қолмоқда. Минтақа давлатлари ўртасидаги сув йўлларини назорат қилишга интилиш, глобал исиш ва чўлланиш келтириб чиқараётган экологик муаммолар, демографик ўсиш ҳамда саноатнинг ривожланиши келгусида минтақада сув тақчиллигига сабаб бўлиши мумкин. Айниқса, бу Марказий Осиёнинг қоқ марказида жойлашган, асосий ичимлик сув манбаи бўлган дарёларнинг ўзани қўшнилар ҳудудида бўлган Ўзбекистон учун жиддий сигналдир.

Мутахассисларнинг фикрича, минтақадаги Орол экологик муаммоси, Қўштепа канали ёки Роғун ГЭС каби геосиёсий чигалликлар яқин йилларда янада мураккаб вазиятни юзага келтириши мумкин. Ушбу мақолада Марказий Осиёдаги сув тақчиллигининг сабаблари, айни дамдаги муаммолар ва минтақа келажаги борасидаги прогнозларни муҳокама қиламиз.

Сувсизлик сабаблари

Марказий Осиё дунёдаги сув ресурслари энг нотекис тақсимланган ва иқлим ўзгаришида энг заиф ҳудудлардан бири ҳисобланади. Минтақани сув билан таъминловчи икки дарё – Амударё ва Сирдарё ўзанлари асосан Тожикистон ва Қирғизистон ҳудудида жойлашган, аммо истеъмолчиларнинг катта улуши дарёнинг қуйи қисмида, Ўзбекистон, Туркманистон ва Қозоғистон ҳудудларида яшайди. Бу эса, минтақанинг беш давлати ўртасида трансчегаравий сув йўллари устида турли зиддиятлар юзага келиши мумкинлигини англатади. Қишлоқ хўжалиги ҳануз асосий даромад келтирувчи тармоқлардан бири бўлган ушбу мамлакалтларда чучук сув қайсидир маънода нефтдан ҳам қадрлидир. Бугунги кундаги яшил ҳудудларнинг камайиши, кўллар ва бошқа сув иншоотларининг қуриши ва чўлланиш ортидан юзага келаётган инсон саломатлиги билан боғлиқ муаммолар эса, бутунлай бошқа мавзу. Аммо бу экологик кескинликнинг сабаби тарихий сиёсий қарорлар, иқтисодий модель ва экологик ўзгаришлар кесишган мураккаб тизимли инқироздир. Бугунги вазиятни тушуниш учун унинг илдизларига, айниқса XX асрнинг иккинчи ярмида шаклланган сув бошқаруви моделига қараш зарур.

Аввало, муаммонинг асосий сабаби — Совет даврида шаклланган ирригацияга асосланган иқтисодий сиёсатдир. Совет даври ҳукумати томонидан Марказий Осиё, жумладан, Ўзбекистон пахта етиштиришга ихтисослаштирилиб, далаларнинг катта қисмига мажбуран эктирилган. Шуни инобатга олиш лозимки, пахта кўп сув талаб қиладиган ўсимлик ҳисобланиб, ўртача ҳисобда, 1 кг пахта толаси олиш учун глобал миқёсда 7 000 литрдан 29 000 литргача сув сарфланиши мумкин.

1960 йиллардан бошлаб Амударё ва Сирдарё дарёлари сувининг катта қисми пахта етиштириш учун йўналтирила бошланган. Етарлича таъмирланмаган каналлар ва иссиқ иқлим сувнинг катта қисми ўсимликка етиб бормасдан ҳавога учиб ёки ерга шимилиб кетишига олиб келган. Бу ўзгаришлар чучук сув оқимини сезиларли даражада камайтирди ва денгизнинг қисқаришига сабаб бўлди. Бу эса, тарихдаги энг йирик экологик фалокатлардан бири — Орол денгизи қуришига олиб келди. Натижада, денгиз ҳажми кескин камайди, сув шўрлиги ошди ва бутун экотизим издан чиқди. Хусусан, пахта етиштиришни қўллаб-қувватлаш учун яратилган кенг суғориш инфратузилмаси: каналлар, тўғонлар ва сув омборларининг қурилиши илгари Орол денгизини тўлдирган Амударё ва Сирдарё дарёларидан катта миқдордаги сувни бошқа йўналишга бурди. Тадқиқотларга кўра, дарёлардан сувни ҳаддан ташқари тортиб олиш Орол денгизига оқиб келадиган сув ҳажмини кескин камайтирган ва унинг майдони 80–90 фоизга қисқариб кетган.

Бироқ тан олиш лозимки, муаммо фақат тарих билан боғлиқ бўлиб қолгани йўқ. Бугунги кунда ҳам давом этмоқда. Марказий Осиёда сув ресурсларининг катта қисми қишлоқ хўжалигида ишлатилади. Энг катта муаммо шундаки, ирригация тизимлари эскирган ва самарасиз, очиқ каналлар орқали узатилган сувнинг катта қисми буғланиш ёки тупроққа сингиб кетиши туфайли йўқолади. Марказий Осиё минтақавий экологик марказининг (CАRЕC) маълумотларига кўра, баъзи ҳудудларда сувнинг 40 фоизигача қисми далага етиб бормайди. Бу эса, сув танқислигини янада кучайтиради. Танқидий жиҳат шундаки, давлатлар ҳали ҳам сувни тежовчи технологияларга тўлиқ ўтмаган.

Мустақилликдан кейин Марказий Осиё давлатлари ягона совет тизимидан алоҳида миллий тизимларга ўтди. Натижада сув ресурслари трансчегаравий муаммо сифатида кескинлашди. Юқори оқимдаги давлатлар сувни энергетика учун ишлатишга интилса, қуйи оқимдаги давлатлар уни суғориш учун талаб қилади. Бу эса, манфаатлар тўқнашувини келтириб чиқаради. CAREC мутахассисларининг таъкидлаганидек, муаммо кўпинча сув етишмаслигидан эмас, балки нотўғри бошқарув, координация етишмаслиги ва инвестиция камлигидан келиб чиқади.

Яна бир муҳим сабаб бу — иқлим ўзгариши. Сўнгги ўн йилликлар давомида Марказий Осиёда ҳарорат глобал дунёдаги ўртача кўрсаткичдан тезроқ ошмоқда. Бу эса, музликларнинг тез эришига олиб келади. Қисқа муддатда сув кўпайгандек туюлиши, дарёлар тўлиб оқиши минтақани хурсанд қилиши мумкин, аммо манзарага кенгроқ нигоҳ билан қаралса, асосий сув манбалари қисқаради. Айниқса, Помир ва Тянь-шань тоғларидаги музликлар камайиши келажакда дарёлар оқимини сезиларли пасайтиради. Жаҳон метеорология ташкилотининг (ЖМТ) “2025 йилдаги глобал иқлим ҳолати” йиллик ҳисоботида 2024-2025 йилда Помир, Тянь-Шань ва Ҳиндукуш музликлари кескин эриб кетганини маълум қилган эди. Демак, минтақа олдинда янада оғирроқ сув танқислигига дуч келиши мумкин.

Яна бир муҳим жиҳат шундаки, Марказий Осиё аҳолиси кўпайишда давом этмоқда. Демографик ўсиш ва шаҳарларнинг кенгайиши сувга бўлган талабни кескин ошириши табиий. Агар яқин орада ечим топилмаса, минтақада дунёга келувчи янги авлодларни жиддий сув тақчиллиги кутиб турибди.

Бир сўз билан айтганда, Марказий Осиёдаги сув муаммоси биргина сабаб билан изоҳланмайди. Бу — нотўғри тарихий сиёсат, эскирган инфратузилма, бошқарувдаги камчиликлар, иқлим ўзгариши ва экологик деградацияларнинг ўзаро таъсири натижасидир. Энг хавотирли жиҳати шундаки, бу омиллар бир-бирини кучайтиради. Агар минтақа давлатлари сувни бошқаришда ҳамкорликни кучайтирмаса, технологик модернизацияни жадаллаштирмаса ва экологик сиёсатни қайта кўриб чиқмаса, сув муаммоси келажакда иқтисодий инқироз ва ҳатто геосиёсий зиддиятларга олиб келиши мумкин.

Геосиёсий чигалликлар

Роғун ГЭСи

Тожикистоннинг энергетик мустақилликка интилиши ортидан ишлаб чиқилган Роғун гидроэлектростанцияси (ГЭСи) мамлакат жанубидаги Амударёнинг ирмоғи – Вахш дарёси ҳавзасида қурилаётган мегалойиҳа бўлиб, дунёдаги энг баланд тупроқ-тош тўғони (335 метр) бўлиши кутилмоқда. Қурилиши тугаллангач гидроэлектр станциясининг умумий қуввати 3600 МВт бўлган 6 та турбинага эга бўлиши режа қилинган. Ҳисоб-китоблар бўйича янги ГЭС йилига 17,1 ТВт/соат (Тераватт-соат) электр энергияси ишлаб чиқариши режалаштирилган.

ГЭС қурилиш ишлари дастлаб 1976 йилда бошланган, аммо маблағ етишмаслиги, 1993-йилги сув тошқини ва 1992-1997 йилларда содир бўлган Тожикистондаги фуқаролар уруши туфайли бир неча бор кечиктирилган.

Мегалойиҳалар ўз навбатида мега-харажатлар талаб қилади. Минтақадаги таъсирини сақлаб қолиш илинжида Россия бир неча бор турли йўллар билан лойиҳани молиялаштиришга уриниб кўрди. Шундай уринишлардан бири 2004 йил октябрда бўлган ва Россиянинг қатор корхоналари, хусусан, РУСАЛ (дунёнинг иккинчи йирик алюминий компанияси) компанияси билан битим имзоланади. Душанбега ташриф буюрган Путин Россия компаниялари Тожикистон лойиҳаларига тахминан 2 миллиард доллар сармоя киритишига ваъда берди.  Аммо РУСАЛ компанияси бу келишувларнинг ҳаммасини ҳам бажармади ва Тожикистон парламенти келишувни бекор қилди.

"Путин Душанбега ташриф буюрган вақтда имзоланган ўша келишувларнинг аксарияти амалга оширилди, айниқса, Сангтўда ГЭС-1 гидроэлектр станцияси ва бошқа объектлар қурилиши бўйича келишувлар шулар жумласидандир. Бироқ, Тожикистон ҳукумати ва РУСАЛ ўртасида имзоланган битимлар турли сабабларга кўра амалга ошмади ва шунинг учун, назаримда, ушбу келишувлар барбод бўлгач, улар бир томонлама бекор қилинди", деган эди Тожикистон Савдо ва иқтисодиёт вазирлигининг ўша вақтдаги вакили Ғаффуржон Расули.

2008 йил май ойида Тожикистон тўғон қурилиши қайта бошланганини эълон қилди. Аста-секин лойиҳага бошқа хорижий инвесторлар ҳам жалб этила бошланди. 2017 йилда Тожикистон Роғун қурилиши учун халқаро бозорда 500 миллион долларлик давлат облигацияларини (Eurobonds) 7,1% ставка билан муваффақиятли сотди. 2024 йил 10 июнда Ислом тараққиёт банки ва Тожикистон Республикаси ҳукумати ГЭС қурулиши учун 150 миллион АҚШ доллари миқдоридаги молиялаштириш шартномаларини имзолаганини эълон қилди.

2012 йил август ойида Жаҳон банки лойиҳани иқтисодий ва экологик жиҳатдан ўрганиб чиқиб уни техник жиҳатдан хавфсиз ва иқтисодий жиҳатдан фойдали деб топди, бироқ тўғон баландлиги ва минтақавий сув тақсимоти бўйича қатъий тавсиялар берди.

Аммо бу борада Ўзбекистон сув оқимининг камайишидан хавотирда эканлигини билдирган. Тўғон билан боғлиқ кескинликлар икки мамлакат ўртасидаги иқтисодий фаолият ва савдо алоқаларининг узилишларига олиб келган. “ResearchGate” манбасига кўра, сув тақчиллиги Ўзбекистон иқтисодиётига катта зарар етказиши, ҳатто юз минглаб иш ўринларига таъсир қилиши мумкин. Бу низо баъзан сиёсий риторикада ҳам кескин оҳанг касб этган. Баъзи манбаларга кўра, ҳатто 2012 йилда Ўзбекистоннинг собиқ президенти Ислом Каримов Роғун ГЭСи қурилиши давом этса, уруш эҳтимоли ҳақида гапирган.

2017 йилдан кейин, Ўзбекистон позицияси кескин қаршиликдан стратегик ҳамкорликка ўзгарди. Тошкент нафақат тўғон қурилишини қўллаб қувватлай бошлади, балки, 2025 йил июль ойида Ўзбекистон Роғунда ишлаб чиқариладиган электр энергиясини 20 йил давомида сотиб олиш бўйича шартнома ҳам имзолади.

Қўштепа канали

Афғонистонда ҳокимият тепасига “Толибон” ҳаракати аъзолари бошчилигидаги ҳукумат келгач, минтақадаги сув ресурслари устидан рақобатга янги ўйинчи қўшилди. Мамлакатнинг шимолида барпо этилаётган Қўштепа канали Марказий Осиё минтақасидаги энг баҳсли ва гидрополотик вазиятни ўзгартириб юбориши мумкин бўлган лойиҳага айланди. Каналнинг асосий қисми 285 км бўлиши режалаштирилган бўлиб, 550 000 гектар чўлни қишлоқ хўжалиги ерларига айлантириш кўзланган. Аммо қизиғи шундаки, ўртача кенглиги 100–108 метр, ўртача чуқурлиги эса 8-8,5 метр бўлган “канал” лақабли дарё негадир бошқа мегалойиҳалар каби молиявий муаммоларга дуч келмаяпти. Саноат тармоқлари у қадар ривожланмаган, халқаро савдода ҳам ҳали тўла тан олинган факторга айланмаган, фойдали қазилмалар қазиб олишда ҳам катта ютуқларга эришмаган бир давлат учун халқаро ташкилотлар, жаҳон банклари ёки қудратли давлатлардан ёрдам олмасдан бундай йирик лойиҳани амалга ошириш қай даражада имконли?

Лойиҳа қандай ва ким томонидан молиялаштирилаётган бўлмасин, канал жуда тез суръатда қурилмода. Асосий муаммо — Қўштепа канали ишга тушгач, минтақанинг сув балансида юзага келадиган силжишлар. Гап шундаки, канал сувни тўғридан-тўғри Амударёдан олади, яъни у аллақачон ҳаддан ташқари эксплуатация қилинаётган трансчегаравий ресурсдан яна катта ҳажмни тортиб олади. Турли ҳисоб-китобларга кўра, канал тўлиқ қувватда ишласа, Амударё оқимининг 10–20 фоизигача қисмини буриб юбориши мумкин. Бу эса, қуйи оқимдаги бошқа давлатлар — айниқса Ўзбекистон ва Туркманистон учун сезиларли муаммолар келтириб чиқаради.

Экологик нуқтаи назардан қаралганда, бу лойиҳа аллақачон мўрт бўлган тизимга қўшимча стресс юклайди. Орол денгизи фожиаси ҳали ҳам тўлиқ бартараф этилмаган бир пайтда, Амударёдан сувнинг яна қисқариши дарёнинг қуйилиш қисмидаги экотизимларни янада деградация бўлишига олиб келади. Сувнинг камайиши — бу фақатгина ҳажм масаласи эмас, тупроқ шўрланиши, биологик хилма-хилликнинг йўқолиши ва микроиқлим ўзгаришларининг бошланишидир. Айниқса, Қорақалпоғистон ҳудудида аллақачон мавжуд бўлган экологик инқироз чуқурлашиши эҳтимоли юқори.

Ўзбекистон учун Амударё сувининг камайиши нафақат экологик, балки иқтисодий муаммо ҳамдир. Биринчидан, ирригация тизимларига етарли сув етиб бормаслиги асосий экспорт товари бўлган қишлоқ хўжали молларига зарар етказади.  Амударё сувига таянадиган пахта ва ғалла етиштириш ҳажмининг камайиши нафақат халқаро савдога, балки ички бозорлардаги нархларга ҳам салбий таъсир қилади. Бу эса, иқтисодий барқарорликка ҳам зарба беради.

Иккинчи муҳим жиҳат, энергетик хавфсизлик. Амударё ҳавзасидаги сув ҳажмининг пасайиши гидроэнергетик лойиҳаларга ҳам билвосита таъсир кўрсатади. Мамлакатда ишлаб чиқариладиган электоренергиясининг 7-9% қисмини ГЭСлар таъминлаётганини ҳисобга олсак, Қўштепанинг ишга туширилиши чекка қишлоқларда электр узилишлари муаммосини ҳал этилишини ортга суриши тайин. “Carnegie Endowment” маркази таҳлилларида қайд этилишича, минтақада сув ресурслари аллақачон сиёсий инструментга айланган, Қўштепа эса бу жараённи тезлаштиряпти.

Ҳуқуқий жиҳатдан эса, вазият янада мураккаб. Толибон бошқарувидаги Афғонистон Амударё бўйича мавжуд совет давридаги сув тақсимоти келишувларининг тўлақонли иштирокчиси эмас. 1992-йилги Олмаота келишуви ёки кейинги минтақавий механизмлар Афғонистонни қамраб олмайди. Натижада, “қонуний мажбуриятлар”дан кўра “де-факто фойдаланиш” устунлик қилмоқда. Халқаро сув ҳуқуқи нуқтаи назаридан, “оқилона ва адолатли фойдаланиш” принципи мавжуд бўлса-да, уни мажбурий ижро эттириш механизмлари заиф.

Муаммо фақат сув ҳажмида эмас. CABAR.asia маркази қурилиш сифати пастлиги ва сувнинг катта қисми қумли тупроққа сингиб кетиши хавфини ҳам таъкидлайди, бу эса ресурслардан самарасиз фойдаланишга олиб келади. Бундай нотўғри инфратузилма келгусида миннтақадаги сув муаммоларини янада мураккаблаштириши мумкин.

Ёзда бизни нималар кутмоқда?

Бир вақтлар Марко Поло томонидан ажойиб яйловлари ва бой водийлари билан тилга олинган Марказий Осиё минтақаси, чўлга айланиш хавфи остида. “Caspian Policy Center” таҳлилчилари маълумотларига кўра, Марказий Осиёнинг келажаги тобора кескинлашиб бораётган экологик ва сув ресурслари инқирози билан чамбарчас боғлиқ. Минтақа аллақачон иқлим ўзгариши, музликларнинг эриши ва сув ресурсларининг нотекис тақсимланиши оқибатида жиддий босим остида қолган.

Таҳлилга кўра, муаммонинг энг асосий омилларидан бири – ташқи ва ички сув босимининг ортиб боришидир. Хусусан, Афғонистонда қурилаётган Қўштепа канали Амударё оқимини сезиларли даражада камайтириши мумкин. Шу билан бирга, Хитойнинг Или ва Ириш дарёларидан кўпроқ сув тортиши ҳам минтақадаги сув балансига салбий таъсир кўрсатмоқда. Россиянинг Волга дарёсидан фойдаланиш сиёсати эса, Каспий денгизи сатҳининг пасайишига олиб келмоқда. Бу жараёнлар Марказий Осиёда сув ресурсларининг ҳар томонлама “таланиши”га сабаб бўлмоқда.

Иқлим ўзгариши ҳам муҳим фактор ҳисобланади. Музликларнинг тез эриши дастлаб сув ҳажмини оширгандек туюлади, аммо узоқ муддатда бу жараён дарёларнинг асосий манбаларини қисқартиради. Натижада, сув таъминоти беқарор тус олади. Бу эса, нафақат қишлоқ хўжалигига, балки энергетика тизимига ҳам бевосита таъсир қилади. Масалан, сув омборларидаги сув даражасининг пасайиши аллақачон айрим давлатларда электр энергияси танқислигига сабаб бўлмоқда.

2026 йил ёзи айнан шу муаммоларнинг  бошланиши дейиш мумкин. Иссиқ ҳароратлар ва ёғингарчиликнинг камайиши фонида сувга бўлган талаб кескин ошади. Қишлоқ хўжалиги, айниқса суғорма деҳқончиликка таянган иқтисодиётлар учун бу жуда муҳим. Агар сув ресурсларини бошқариш самарали йўлга қўйилмаса, ҳосилдорликнинг пасайиши, озиқ-овқат нархларининг ошиши ва ижтимоий босимнинг кучайиши эҳтимоли юқори. Сиёсатшунослик бўйича Австралия миллий университети докторанти (PhD) Отабек Акромовнинг собиқ Ташқи ишлар вазири (в.б) Владимир Норовнинг LinkedIn тармоғига жойлаган ва кейинчалик ўчирилган постидаги маълумотларга таянган ҳолда ёзишича, бу ёз Амударё одатий ҳажмнинг атиги 65 фоизи оқиши мумкин. Сирдарё ҳавзасида эса вегетация мавсуми (ўсимликнинг ўсиши учун қулай бўлган вақт оралиғи) авжига чиқмасиданоқ 3,2 миллиард куб метр сув танқислиги юзага келган. Бунинг оқибатида Қозоғистон 1 миллиард куб метрлик ирригация танқислигига дуч келиши мумкин, Ўзбекистон ҳосили эса хавф остида қолади.

“Шу билан бирга, Қирғизистон ва Тожикистон қишки энергетика эҳтиёжлари учун сувни сақлаб қолишга мажбур. пастки оқимдаги давлатлар эса, айнан ҳозир сувга муҳтож. Натижада барча томон ютқазиши мумкин бўлган ноль-йиғинли (zero-sum) вазият юзага келмоқда”, деб ёзади у.

Бироқ, таҳлилчилар Марказий Осиё давлатлари учун бу вазиятни ҳамкорликни кучайтириш имконияти сифатида ҳам кўради. Сув ресурсларини биргаликда бошқариш, замонавий ирригация технологияларини жорий этиш ва сувни тежовчи сиёсат юритиш орқали минтақа барқарор ривожланиш йўлига чиқиши мумкин. Шу билан бирга, қайта тикланувчи энергия лойиҳалари ҳам сувга бўлган босимни камайтиришга хизмат қилиш эҳтимоли бор.

Хулоса қилиб айтганда, Марказий Осиёнинг келажаги сув манбаларидан қандай фойдаланишига боғлиқ. Вазиятнинг сиёсий томонидан кўра, индивидуал қисмига ҳам эътибор қилиш керак. Бу мавзуни айниқса, ҳозир салқинланиш учун атрофига сув сепаётган, машинаси ярқираб туриши учун ичимлик сувини аямаётган “бойвачча”лар билиши лозим. Бугун биз сунъий пасайтирилган нархлар туфайли ичимлик сувини арзимаган нархлар эвазига сотиб оляпмиз, аммо кун келиб фарзандларимиз сув сўраганда уни чанқоғини қондиришга пулимиз етармикан? Унутманг, қачондир уйинггиздаги сиз бурашга эринган жўмрак туфайли, эртага пиёлангиз тўлмай қолиши мумкин. Шундай экан илтимос, сувни асранг!